يك نوع بيمارى روانى و اخلاقى است ، يك نوع انحراف در تشخيص و تفكر است ، و گر نه يك انسان سالم از نظر روح و روان هرگز گرفتار اين گونه پندارها و تخيلات نمىشود . ناگفته پيدا است كه منظور « لقمان » ، تنها مساله روى گرداندن از مردم و يا راه رفتن مغرورانه نيست ، بلكه منظور مبارزه با تمام مظاهر تكبر و غرور است اما از آنجا كه اين گونه صفات قبل از هر چيز خود را در حركات عادى و روزانه نشان مىدهد ، انگشت روى اين مظاهر خاص گذارده است . در آيه بعد دو برنامه ديگر اخلاقى را كه جنبه اثباتى دارد - در برابر دو برنامه گذشته كه جنبه نفى داشت - بيان كرده مىگويد : « پسرم ! در راه رفتنت اعتدال را رعايت كن » ( * ( وَاقْصِدْ فِي مَشْيِكَ ) * ) . « و در سخن گفتنت نيز رعايت اعتدال نما و از صداى خود بكاه و فرياد مزن » ( * ( وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ ) * ) . « چرا كه زشتترين صداها صداى خران است » ! ( * ( إِنَّ أَنْكَرَ الأَصْواتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ ) * ) ( 1 ) ( 2 ) . در واقع در اين دو آيه از دو صفت ، نهى ، و به دو صفت ، امر شده : « نهى » از « خود برتر بينى » ، و « خودپسندى » ، كه يكى سبب مىشود انسان نسبت به بندگان خدا تكبر كند ، و ديگرى سبب مىشود كه انسان خود را در حد كمال پندارد ، و در نتيجه درهاى تكامل را به روى خود ببندد هر چند خود را با

--> ( 1 ) « حمير » جمع « حمار » به معنى خر است . ( 2 ) « انكر » افعل تفضيل است و گر چه معمولا افعل تفضيل در مورد مفعول نمىآيد ولى در باب عيوب به طور نادر اين صيغه آمده است ( « انكر » افعل تفضيل از « منكر » است ) .